इस मोड़ से जाते हैं...

इथेच कुठेतरी आहे ती वाट.

दोन भिंतींच्या मधल्या सापटीत लपून बसलेली. 

तोंडावर एक अजस्र सिमेंटी शिळा घेऊन.

नुसतीच गद्य नाही ती.

त्या शिळेला बघून दचकायला होतं एकेकदा.

धीरानं पाय टाकताना बिचकायलाही.

पण तिच्या रंगरूपाला न बिचकता अलगद तिच्या कुशीत शिरलं,

की जोडीनं फुललेले दोन पळस अवचित सामोरे येतात -

लालबुंद.

मग दिसतेच ती.

लपतछपत लचकतमुरडत नाजूक वळणं घेत जाताना.

तिच्या सोबतीनं पोचतो आपण,

ते एकदम निरोपाच्याच वेळेशी.

पुढे सगळा वैराण माळच.

वाटेवर मात्र...

असो.

पळसाची खूण मनात रुजवून ठेव.

सापडेल मग.

वाट 

आणि

पुढचं 

सगळं...

कासवकाळ

अधूनमधून माझ्यातलं कासव डोकं वर काढतं. एकदा त्यानं डोकं वर काढलं की मला गुपचूप पाय पोटाशी घेऊन मान आक्रसून घेऊन कुठल्यातरी अंधाऱ्या कोपऱ्यात दडून बसण्याची अनावर हुक्की येते. खूप इंट्रेस्टिंग कामं, माणसं, कार्यक्रम, मजेच्या संधी, आमंत्रणं असतात. पण कासव पुन्हा तळाकडे सूर मारेस्तो मला कशात गम्य नसतं. आहे मनोहर तरी गमतो मज एकांतवास. दिवसचे दिवस पारोसं लोळून पुस्तकं फस्त करणे, देशोदेशींच्या मालिका बिंजणे, घरातले स्वैपाकघरापासून पुस्तककपाटापर्यंतचे कोपरे आवरणे, टीव्हीवर एकसमयावच्छेदेकरून चारेक सिनेमे लीलया पाहणे आणि एकही आवडतं गाणं वा प्रसंग हुकू न देणे, घरातल्यांसह टीव्हीतल्या गदळ वा अ-गदळ कंटेंटवर मनसोक्त कमेंटा करणे, लाख वेळा पिसून कोपरे झिजलेली गाणी ऐकणे, मोबाईलमधून तासंतास एकास एक गप्पांची लड पेटती ठेवणे... अशा अनेक मजेमजेशीर गोष्टी करता येतात. आपण इतक्या वर्षांचे झालो पण आपल्याला काही जमेना, आपल्याला समंजसपणा येईना, आपल्याला स्वतःचा पैसा स्वतःला नीट मॅनेज करता येईना... अशी कसलीही कल्पित वा सत्य दुःखं करून, उदास गाणी लावून, एकंदर स्वतःचा राग करतो आहोतसं दाखवून, प्रत्यक्षात स्वतःचे लाड करण्यासारख्या निराळ्या मजेशीर गोष्टीही करता येतात. पण लोकसंपर्क ही मात्र त्यांपैकी एक नव्हे. कटाक्षाने नव्हे. कुणी मला या दिवसांत फोन करू नये. मी तो उचलणार तर नाहीच, पण त्याबद्दल मला पश्चात्तापही वाटणार नाही. दाताचं काम चालू असेल, तेव्हाच फक्त टेक्स्ट करणाऱ्या मायक्रॉफ्टच्या बरोबर उलटा असा माझा अवतार असतो. सगळं काही टेक्स्टवर. कुणाशी बोलण्याचे श्रम मला कल्पनेतही सहन होत नाहीत. अशा वेळी घरातलं इंटरनेट हरपू नये, बस. बाकी सगळं निवार्य. हां, पाहुणे सोडून. या कासवकाळात दार वाजल्यानंतर दाराला सर्वांत जवळ असलेली व्यक्ती मी नसेन, तर ते उघडण्याचाही मला कंटाळा येतो. अशा वेळी कुणा पाहुण्यानं अजिबात टपकू नये. त्याला मिळणाऱ्या चहाइतका फुळकवणी चहा त्रिखंडात दुसरा असणार नाही. कॉफी मिळण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. 

सुरी

'आसमाँनमें... टॅडॅड्यॅंव्.. लाखों तारें...' असं तब्बेतीत गाणाऱ्या नि पोलिसानं शर्टाची इस्त्री घालवली तरी मनावर न घेता दिलखुलासपणे 'क्या साब!' असं विचारणाऱ्या खबऱ्यासारखी स्मार्ट असायची इथली गरिबी.

आता तिच्यात एक कडूपणा आलाय. 

आपण कुठल्या प्रवाहाच्या धारेला लागलो आहोत हेही न कळता चणे नाहीतर कचऱ्याच्या पिशव्या विकू पाहणाऱ्या करकरीत वृद्ध चेहऱ्यांवरचा निष्प्राण भाव झाकोळतो आता अधूनमधून तिच्या चेहऱ्यावर.

गर्दीला त्याची दाद नाही नि आहेही.

पण धावण्याला पर्याय नाही.

'उद्या धावायला बंदी झाली तर?' अशा धास्तीची थंडगार सुरी आहे प्रत्येकाच्या मानेला टेकलेली.

ऐकत राहायला हवं

कुणाचं काही ऐकू नयेसं वाटतं. 

कुणी काही बोलू लागलं तर त्यावर आवाज चढवून आपणच बोलत राहावं वाटतं.

नव्हे, तसं केल्यावाचून राहवतच नाही. 

फक्त आपलाच आवाज ऐकू येत राहतो मोठ्यांदा.

नि तरी समाधान होत नाही,

तहान शमत नाही,

जीव शांतवत नाही.

कशानं हे असं?

कसला राग येतो?

कसले अपमान सलतात?

असतात का ते खरेच अपमान?

आपण स्वतःला मानत असू, तर कोण करू शकतं आपला अपमान?

मग छाताडावर बारामहिनेचोवीसघंटे नाचणारे हे कोणते अपमान?

हे माझ्या मनातच तर जन्माला आलेले नाहीत?

अपमान करणाऱ्यांचा राग?

की या अपमानाच्या भुतांची भीती?

स्वला गाडू पाहणारी?

कसली भीती?

जवळच्यांपासून स्वतःला तोडणारी?

एकटं करणारी?

एकटं राहायला भाग पाडणारी?

कशी करू मात तीवर?

वेळ जाऊ देऊ?

पण धुमसत राहीन मी फक्त.

अधिकाधिक.

राख होऊन उरायचंय का मला?

जगण्याच्या-उरण्याच्या लसलसत्या इच्छेहून का अधिक आहे माझी धुमसण्याची इच्छा?

नाही ना?

मग सोडायला हवी.

भीतीकडे हलकेच मान वर करून बघायला हवं.

जरा थारावला जीव की कशाला भ्यालो आपण, असं हसूही येईल.

मग नाही येणार राग.

मग आजूबाजूचं जग दिसेल.

आपलं.

तोवर मी शांत राहायला हवं. 

कुणाचं काही ऐकू नयेसं वाटलं,

तरी ऐकत राहायला हवं.

माझ्या स्वैपाकघरात

ओट्यावरचं पाणी निपटून ओटा काळा नितळ करावा.
निवडून, धुऊन, निथळून घेतलेला चवळईचा ताजा पाला सुरीनं बाऽऽरीक चिरावा.
चिरताना कायच्याकाय आठवत राहतं -
इराणी स्वैपाकघरातलं पालेभाज्यांचा भुस्सा करण्याचं ते मजेशीर चक्रीवालं यंत्र,
खारवलेली लिंबं आणि दह्यात मुरवलेल्या मटणाच्या फोडी घालून एकजीव शिजणारी ती रटरटती भाजी,
तिच्यात बुडवून खायला त्या पावासारख्या, पण मर्यादेनंच फुलून आलेल्या गुबगुबीत खमंग खमिरी रोटीचा तुकडा...
आपण कुठे खाल्लीय ती कधी?
कधीतरी एखाद्दा आसुसून बोललो असू त्याबद्दल.
पण तिचा वास येतो मला एकदम...
कधी चहाचं आधण पुरतं उकळण्याआधीच घाईनं त्यात किसलेलं आलं पडतं.
मग उकळी, झाकण, मुरवण...
सगळं बयाजवार करूनही चहाला आल्याचा वास कसा तो नाहीच येत.
'हं. करा घाई.' असं ऐकूच येतं मला तुझ्या आवाजात.
मग चहा होतो तिखट्ट...
कधी मिक्सरचं भांडं धुऊन पुसून आवरताना
बुडाशी ते पुरतं स्वच्छ वाटत नाही.
मग कितीही दमणूक झाली असली तरी त्याच्याच एका पकडीनं ते सगळं प्रकरण सुटं केलं जातं,
खरवडून, घासून, पुसून..
सगळं लख्ख होऊन जागच्या जागी जातं.
आपलं आपल्याला कौतुक वाटत नसतंच काही.
पण मग कौतुकाची निसटती नजर कुणाची ती?
माझी की तुझी?
कधी कोथिंबीर निवडताना हाताची बोटं हुंगली जातात कुणाच्या नकळत.
'मेहके हुए धनिये का ज़िक्र करनेवाली कविता' आपल्या प्रेयसीसाठी लिहू इच्छिणारा पाश आठवतो पाठोपाठ.
आणि मग -
कोथिंबिरीच्या वासासाठी महिनोन् महिने आसुसणं तुझं.
भास, आठवणी, इच्छा, आणि या सगळ्यांचं एखाद्या पिशाच्चासारखं असण्या-नसण्याच्या सीमेवरचं -
चिमटीत न येणारं, निसटत राहणारं, घायाळ करणारं..
अपुरेपण.
सगळं खदखदत राहतं एकजीव होऊन
माझ्या स्वैपाकघरात.

कुठूनही कुठेही

जाता येतं

कुठूनही कुठेही

खिशात शंभरेक रुपये असले की.

अर्धी चड्डी घालून फिरा वा भरजरी साडी नेसून

फोनवर तासंतास बोलत राहा प्रियकराशी लाडाकोडाचं

वा निकरावर येऊन शिव्याशाप देत भांडा कडकडून.

पाठीला नाक आणि ‘हा हात माझा की पलीकडचीचा-हां, घड्याळ माझंच की’ असलेल्या गर्दीत

न आवरणारं पाणी बिनदिक्कत वाहू द्या गालांवर.

बघितलंच कुणी कधी रोखून तर सरळ अंगाची अळी सरकवत दारात जाऊन लटका

आणि समोरून येणारा भणाणवारा पीत

खोचून ठेवा नजर मोटरमनच्या केबिनीच्या दिशेनं.

जात राहा

कुठूनही कुठेही.

गरम वडा कुशीत घेणारे वडापाव घ्या दोन.

समुद्रावर बसा ऊन तोंडी लावून वडापावाची लालसर चव घेत.

रस्त्यांवर पहुडलेली पुस्तकं न्याहाळा.

तासंतास उकिडवं बसून

हाताची बोटं धुळकटून,

चवड्याला रग लागेस्तोवर.

विसरून जा

की घर आहे आपल्याला.

त्यातल्या-त्यात नितळ भासणार्‍या गटाराच्या काठी मनसोक्त न्हाणार्‍या भिकारणीच्या नजरेला द्या नजर

आणि खिशात घाला एक बेदरकार नितळ हसू.

हातानं चाचपडत राहा पुन्हापुन्हा

वितळून जाईस्तो

जात राहा

कुठूनही कुठेही.

चालती-बोलती गर्भाशयं

‘द हॅंडमेड्स टेल’ या कादंबरीबद्दल गेल्या काही वर्षांत खूप लिहिलं-बोललं गेलं आहे. १९८५ साली कॅनडाच्या मार्गारेट अ‍ॅटवुड या लेखिकेनं लिहिलेली ही डिस्टोपियन कादंबरी गाजली, लोकप्रिय झाली, तिला अनेक पुरस्कार मिळाले. श्राव्य आणि दृश्य माध्यमांतून तिची रूपांतरणं सादर करण्यात आली. तिच्यावर आधारित असलेला इंग्रजी चित्रपट १९९० साली प्रदर्शित झाला. या कादंबरीचा प्रभाव असलेल्या अनेक स्त्रीकेंद्री डिस्टोपियन कादंबर्‍या गेल्या वीसेक वर्षांत लिहिल्या गेल्या. या कादंबरीवर आधारित असलेली मालिका ‘हुलू’ या कंपनीनं २०१७ साली प्रदर्शित केली. तीही खूप लोकप्रिय झाली. सध्याच्या अमेरिकी राजकारणाच्या पार्श्वभूमीशी असलेलं त्या मालिकेचं साम्य थक्क करून टाकणारं होतं. या कादंबरीतल्या ‘हॅंडमेड्स’चा नखशिखान्त रक्तवर्णी पोशाख स्त्रीवादी चळवळींनी आपलासा केला. निषेधमोर्चांमधून वापरला. तो पोशाख कादंबरीच्या पानांतून बाहेर पडून अमेरिकेतल्या स्त्रीवादी चळवळीचं प्रतीक बनला. गेल्या वर्षी ‘द हॅंडमेड्स टेल’चा उत्तरार्ध असलेली ‘द टेस्टामेंट्स’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली. २०१९ सालच्या ‘मॅन बुकर’ पुरस्काराची ती सहविजेती ठरली. इतकी प्रचंड लोकप्रियता, निर्मितीनंतर पस्तीस वर्षांनीही न सरणारं महत्त्व, साहित्यकृतीची वेस ओलांडून चळवळीशी जोडलं जाण्याचं भाग्य... असं काय आहे या पुस्तकात?

अमेरिकेतल्या अतिउजव्या ताकदींनी सत्ता काबीज करून, ख्रिस्ती शिकवणीची ढाल वापरून, सत्तेची नव्यानं रचलेली उतरंड आणि केवळ प्रजननाचं साधन या पातळीला रेटलं गेलेलं स्त्रीचं सामाजिक स्थान असं या कादंबरीचं सूत्र आहे. अपरिमित आण्विक प्रदूषण आणि कमी होणारा जन्मदर हे कादंबरीतलं वास्तव. या नव्या राष्ट्राचं नाव गिलियड असं आहे. बायबलमधल्या काही कहाण्यांचा आधार घेऊन गिलियडमधल्या सत्ताधार्‍यांनी उभारलेल्या कडेकोट व्यवस्थेनुसार उच्च राजकीय आणि प्रशासकीय वर्तुळामधल्या अधिकारी पुरुषांना प्रत्येकी एक जननक्षम स्त्री ‘हॅंडमेड’ (handmaid) म्हणून ‘दिली’ जाते. त्या पुरुषाचं अपत्य जन्माला घालणं इतकंच तिचं काम. त्या अपत्यावर हॅंडमेडचा अधिकार नसून अधिकारी पुरुषाचा अधिकार. अपत्यप्राप्तीकरता त्या अधिकार्‍याकरवी त्याच्या पत्नीच्या उपस्थितीत – किंबहुना तिच्या सहभागासह – हॅंडमेडवर दरमहा समारंभानं आणि कायदेशीररीत्या बलात्कार केला जातो. त्यातून अपत्यसंभव झाल्यावर हॅंडमेड दुसर्‍या अधिकार्‍याला दिली जाते. गिलियडमधल्या स्त्रियांनी वाचन वा लेखन केल्यास त्यांच्यासाठी कठोर शिक्षेची तरतूद आहे. स्त्रीच्या जननक्षम गर्भाशयाखेरीज तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला - फार काय, अवयवांनाही - काडीमात्र किंमत नाही. नायिका स्वतःची गणना उपरोधानं 'टू-लेग्ड वूम्स'मध्ये (two legged wombs) म्हणजे चालत्या-बोलत्या गर्भाशयांमध्ये करते. समलिंगी संबंध आणि गर्भपाताला साहाय्य यांसाठी देहान्तशासन आहे. सगळ्या जीवनव्यवहारावर ‘आईज’ (eyes) नामक हेरांच्या जाळ्याची अष्टौप्रहर नजर आहे. गिलियडमधल्या एका हॅंडमेडनं नोंदलेल्या अनुभवावर आधारित असलेली संहिता म्हणजे ही कादंबरी.

पर्यावरणाचा सत्यानाश, सर्वंकष सत्ता, दैनंदिन व्यवहारावरचा सत्तेचा पहारा, तंत्रज्ञानाचा वापर, व्यक्तिस्वातंत्र्याचा संकोच, तगून राहण्यासाठी माणसांना मूल्यांशी कराव्या लागणार्‍या तडजोडी... ही अभिजात डिस्टोपियाची सगळी लक्षणं तीत आहेत. या कादंबरीत स्त्रीच्या अवमूल्यनासाठी वापरलेली कोणतीही गोष्ट अ‍ॅटवुडच्या कल्पनेतून जन्माला आलेली नाही. कादंबरीतल्या सगळ्या छळघटना स्त्रीच्या बाबतीत जगाच्या पाठीवर कुठे ना कुठे प्रत्यक्षात घडलेल्या आहेत, याची खातरजमा करून मगच त्या कथानकामध्ये वापरल्याचं लेखिकेनं स्पष्ट नमूद केलं आहे. ‘कल्पनेची उड्डाणं’ अशा शिक्क्याखाली गोष्टीचं गांभीर्य, भीषणपणा आणि विश्वसनीयता जराही उणावू नये यासाठी घेतलेली ही खबरदारी आहे. १९८५ साली जेव्हा कादंबरी प्रकाशित झाली, तेव्हा अमेरिकेत रेगनचं (रिपब्लिकन) सरकार होतं. गर्भपातासाठी उपलब्ध होणार्‍या अर्थसाहाय्यावर सरकारनं टाच आणली. 'कुटुंबनियोजन म्हणजे गर्भ राहूच न देणं' असं अप्रत्यक्ष सरकारी धोरण होतं. त्यामागे रिपब्लिकन - अर्थात अतिकर्मठ ख्रिस्ती - धारणा होत्या. ही राजकीय पार्श्वभूमी कादंबरीला आहे.

 

('द हॅंडमेड्स टेल'वर आधारित ग्राफिक नॉव्हेलमधून)

कोणत्याही अस्सल डिस्टोपियासारखी ‘द हॅंडमेड्स टेल’ही वाचकाला भीतीनं पछाडून टाकते. पण प्रश्न असा, की या कादंबरीतला अंगावर येणारा भाग नक्की कोणता? हॅंडमेड्सना शिस्त लावण्यासाठी वापरण्यात येणार्‍या - गुरांना विजेचे झटके देण्याच्या - काठ्या? कायदेशीर मासिक बलात्कार? देशद्रोही असा शिक्का मारून बंडखोराला दगडांनी ठेचून मारणं? की केवळ वर्तमानातलाच विरोध नव्हे, तर भविष्यातल्याही विरोधशक्यता पद्धतशीरपणे संपवत नेणं? त्यासाठी ब्रेनवॉशिंगपासून ते तगून राहण्याच्या मानवी प्रवृत्तीला जागं करण्यापर्यंत अनेकानेक आयुधं वापरणं? टोकाच्या शारीरिक छळाच्या कहाण्या अंगावर येतात खर्‍या. पण त्यांचा भयानकपणा दीर्घकाळ टिकणारा नसतो. जोवर वेदना होते वा दिसते, तोवरच तिची भीती असते. दुसरा भाग असा, की छळाची वा क्रौर्याची दृश्य तीव्रता जितकी अधिक, तितक्याच घाईनं ‘असं घडणं शक्यच नाही?’, ‘हा अतिरेक आहे.’, ‘असं कुठे होतं का?’ इत्यादी अविश्वासाच्या रकान्यातले उद्गार काढून ती अंगाबाहेर टाकण्याकडे कल असतो. संस्थात्मक, शिस्तबद्ध आणि मानसिक पातळीवर होणार्‍या दडपणुकीबद्दल मात्र तसं होत नाही. 

‘द हॅंडमेड्स टेल’मध्ये पार भाषेसारख्या रोजमर्रा गोष्टीपासून ही दडपणूक दिसत राहते. त्यात शारीरिक छळाची वर्णनं तर आहेतच. पण ‘ब्लेस्ड बी द फ्रूट.’ – ‘मे द लॉर्ड ओपन.’, ‘प्रेझ बी.’, ‘अंडर हिज आय.’ यांसारख्या वरकरणी प्रभुकृपेची आठवण करून देणारी येता-जाता वापरण्याची सक्ती असलेली अभिवादनं आहेत. त्यांमध्ये गर्भित धमकी आहे. गाण्यांमध्येदेखील ‘फ्री’ आणि तत्सम ‘धोकादायक’ शब्द येऊ नयेत, असा सरकारी फतवा आहे. ‘फ्रीडम टू’ म्हणजे एखादी गोष्ट करण्याचं स्वातंत्र्य हे चांगलं स्वातंत्र्य नसून ‘फ्रीडम फ्रॉम’ म्हणजे एखादी गोष्ट करण्यापासून मोकळीक हेच खरं स्वातंत्र्य आहे, अशी समजूत पद्धतशीरपणे हॅंडमेड्सच्या मनावर बिंबवली जाते आहे. अपत्यनिर्मितीच्या प्रक्रियेमध्ये पुरुषाचं शरीर सदोष असतं असं सुचवणारा ‘स्टराईल’ हा शब्दच मुळी बेकायदा असल्याचं जाहीर करण्यात आलं आहे. हॅंडमेड्सना स्वतःचं नावही असण्याचा हक्क त्यांच्याकडून काढून घेण्यात आला आहे आणि ‘ऑफ फ्रेड’, ‘ऑफ ग्लेन’ – म्हणजे फ्रेडची (स्त्री) वा ग्लेनची (स्त्री) अशी नावं त्यांच्या तत्कालीन मालकानुसार त्यांच्यासाठी मुक्रर करण्यात आली आहेत. याला विरोध करणं बेकायदेशीर आणि देशद्रोही असल्यामुळे शारीरिक शिक्षेला पात्र आहे, तसंच ते समाजाच्या हिताचं नसल्यामुळे निर्भर्त्सनेला पात्र आहे. यांपैकी काही होत नाही ना, हे डोळ्यांत तेल घालून पाहण्यासाठी शासकीय व्यवस्था आहे, शासकीय गुप्तहेरांचं खातं आहे, आणि त्याहूनही भयंकर म्हणजे समान पातळीवर समान छळ सोसणारी व्यक्तीही स्वतःला या व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग मानून लहानशा चुकीबद्दल तुमच्या पाठीत खंजीर कधी खुपसेल याचा नेम उरलेला नाही. ही संस्थात्मकता, सर्वंकषता आणि विरोधाचं मूळच उखडून टाकत जगायला मजबूर करणारी परिस्थिती – हे सगळं मिळून वाचणार्‍याच्या अंगावर काटा उभा करतात. यांतल्या अनेक गोष्टी संस्कृतीच्या नावाखाली समाज म्हणून आपणही सहजगत्या बघत-स्वीकारत, क्वचित करतही आलो आहोत हे ध्यानात येतं, तेव्हा दचकायला होतं. भारतात स्त्रीचा सन्मान कायम तिच्या नवर्‍याच्या अस्तित्वाशी आणि तिच्या पुत्रजननक्षमतेशी जोडलेला होता, आजही आहे. मंगळसूत्रासारखी स्त्रीवरचा पुरुषाचा मालकी हक्क जाहीर करणारी घृणास्पद गोष्ट समाजानं स्वीकारलेली आहे. लग्नानंतर स्त्रीचं नाव बदललं जाण्यात कुणालाही काहीही आक्षेपार्ह वाटत नाही. ते टाळणार्‍या अपवादात्मक लोकांना मात्र सतत व्यवस्थेतल्या 'संस्कारी' लोकांशी झगडत राहावं लागतं.

 

हे थोडं होतं म्हणून की काय, वार्‍याची दिशा बदलते आहे. आजचं स्पर्धात्मक आणि अंतहीन महत्त्वाकांक्षेचं जग, तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीनं भोवंडून टाकणारा वेग, माणसांना येणारं व्याकूळपण आणि तुटलेपण... या सगळ्यामुळे ‘जुनं ते सोनं’ असं म्हणण्याची प्रवृत्ती जगभर बळावते आहे. उजवीकडे झुकणारी सरकारं येताहेत. पण या पुराणमतवादाची दुसरी बाजू काय आहे? 

'ग्रॅब देम बाय द पुसी' यांसारखी बीभत्स आणि अपमानास्पद विधानं ट्रम्पनं जाहीरपणे केली. गर्भपात करणार्‍या स्त्रियांना शिक्षा झाली पाहिजे, असं जाहीर विधान करून मग माघार घेतली. गर्भपाताबद्दलचं रेगन सरकारचं धोरण त्यानं पुन्हा प्रत्यक्षात आणलं. पोलंडमध्ये काही विशिष्ट वैद्यकीय परिस्थितीखेरीज इतर वेळी केलेला गर्भपात बेकायदेशीर ठरवण्यात आला. त्याविरुद्ध तिथले लोक – मुख्यतः स्त्रिया – प्रचंड संख्येनं रस्त्यावर उतरल्या. भारतामध्ये हाथरस घटनेमधल्या बलात्कारितेच्या शवाला रातोरात बेकायदेशीरपणे अग्नी देण्यात आला. हैदराबाद-बलात्कार घटनेमधल्या आरोपींना कोणत्याही चौकशीविना एन्काउंटर करून ठार मारण्याच्या घटना घडल्या. जनक्षोभ होता, पण अशा गोष्टींचं समर्थन करणारे लोकही आजूबाजूला सहज दिसले-दिसतात. स्त्रीवादी भूमिकांवर येताजाता 'फेमिनात्झी' वगैरे ठपके ठेवले जातात. 'मी नाहीये हं फेमिनिस्टबिमिनिस्ट.' अशी विधानं स्त्रीवादी चळवळीचे यच्चयावत फायदे उपभोगणार्‍या घरातल्या दुसर्‍या वा तिसर्‍या पिढीच्या स्त्रियाही करतात. 'भारतात कदापि घडू न शकणारं रानटी वास्तव' अशी तालिबानची संभावना करणारे बहुतांश आधुनिक भारतीय हे मंगलोर पब हल्ल्याबद्दल, मुलींना पळवून आणण्याच्या जाहीर वल्गना करणार्‍या राजकीय नेत्यांबद्दल, शिक्षिकांनी साडीच नेसली पाहिजे अशा फतव्यांबद्दल, मासिक पाळीदरम्यान स्त्रीला मंदिर प्रवेश नाकारण्याच्या घटनांबाबत मौन बाळगतात. 

वैद्यकीय संशोधन प्रसिद्ध करणार्‍या ‘लॅन्सेट’ या प्रतिष्ठित नियतकालिकात जागतिक जननदरात होणार्‍या घसरणीबद्दल चिंता व्यक्त करणारा एक लेख प्रकाशित झाला. जगातल्या बहुतांश देशांची लोकसंख्या २१०० सालाच्या सुमारास कमी व्हायला लागेल, असं भाकीत त्यात होतं. जर हे खरं ठरलं, तर त्याचा स्त्रियांच्या स्वातंत्र्यावर काय परिणाम होईल हा विचार करण्याजोगा आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपभोग घेणारं शरीर आणि शतकभरापूर्वीच्या नीतिकल्पनांमध्ये अडकून पडलेलं मन अशी आपली आजची गोची असताना, ‘द हॅंडमेड्स टेल’ पूर्वी कधी नव्हती इतकी धारदार झाली आहे यात शंकाच नाही. 

द हॅंडमेड्स टेल
लेखिका : मार्गारेट अ‍ॅटवुड 

पहिले प्रकाशक : मक्लेलण्ड अ‍ॅण्ड स्ट्युअर्ट, कॅनडा

प्रकाशन : १९८५

उपलब्ध प्रतीचे प्रकाशक : विंताज, लंडन

प्रकाशन : १९९६

पृष्ठे : ३२४

किंमत : ₹ ३९९

(लोकसत्त्ता, बुुुुकमार्क, अवकाळाचे आर्त)

गाठोडं

धुऊन विटके-मऊ झालेले जुनेपाने कपडे

अनेकदा वाऱ्या करतात.

पुढून मागे.

वरून खाली.

तळ्यात-मळ्यात.

कपाटातून गाठोड्यात.

गाठोड्यात तसेच गप्प पडून राहतात महिनोन् महिने.

मग गाठोडं नजरेआड.

कधीतरी वर्षसहामहिन्यांनी बाहेर येतं ते धुळकटलेलं धूड.

पण पुन्हा उलगडून पाहताना

हाताळून मऊ होताना

आपल्यातलं काही शोषून घेतलेलं ते सूत

नाही हातावेगळं करता येत.

मग टोचरे हुक उचकून, बाह्या उसवून, चुण्या उलगडून,

होता होईतो धडके तुकडे मिळवून

पुन्हा रचायचे नव्यानं

जिवाला गोड लागेस्तो.

आतून एक मऊशी ओढणी.

मधे एखाद्या धडक्या शालीची जोड.

वर फिरून नव्यानं मांडलेला डाव.

पुन्हा नव्या नवलाईच्या भांडणापासून 

भांडणं संपून जाईस्तो.

असं का नाही करता येत आपल्याला कायम?

राहत्या शहराचे लागेबांधे ६

टळटळीत दुपारी आसमंतावर पेंग चढत असताना तळ्यावरून चालत निघावं. तळं म्हटल्यावर जे काही डोळ्यासमोर येतं त्याला छेद देणारी दृश्यं असतात. वाहत्या रस्त्याकाठी झाडांची सावली नि फरशीचा थंडगार कट्टा धरून काहीही न करत बसलेले, वृद्ध दिसणारे, थकलेले लोक. कुणी डब्यातली सुकी चपाती चाबलणारा. कुणी उशाला हात घेऊन थोडी डुलकी घेणारा. कुणी कळकटलेली कापडी पिशवी बाजूला ठेवून चंची सोडून बसलेला. रस्त्यानं वाहणाऱ्या दुपारच्या शिळमोड्या रहदारीची दखल न घेत,  तळ्यालाही पाठ देत, निव्वळ अंगाखालची गार फरशी, डोक्यावरची सौम्य सावली, आणि कुणी ऊठ म्हणू न शकेलशी ती फुटपाथाकडेची सत्तेची जागा, इतक्याच विश्वात अंग टाकून बसलेले लोक. वळण घेऊन, पण तळ्याच्या कुशीनं आपण पुढल्या चौकात आलो की रहदारी कूस बदलल्यासारखं करते. इथून स्टेशन जवळ हे न सांगताही लक्ष्यात यावं, अशी किंचित बकाली आणि सूक्ष्म लगबग. त्या लगबगीला एक प्रकारचा, नो-नॉन्सेन्स चाकरमान्याचा ताठा असतो. हेच उलट दिशेनं वळलो, तर दुपार अजूनच अजगरी होत जाते. नाट्यगृहाची रंगीन संध्याकाळ उगवायला अवकाश. बुकिंग क्लार्कही जेवायला गेलेले. सकाळचे तजेलदार आणि भगवट योगवर्ग हवेतून पुसले जाऊन सगळीभर शिळवटलेली सुस्ताई धरलेली. अशा वेळी तिथल्या कट्ट्यावर तुम्ही तासभर चिंतन करत टेकलात तरी तुम्हांला कुणी नीघ म्हणत नाही. पण का कुणास ठाऊक, इथले कट्टे खुणावतात ते दिवेलागणीनंतरच्या हलक्या झगमगाटात. समोरून येणाऱ्या कुणाला हात करावा, गुलुगुलु करणाऱ्या कुणा जोडप्याला शिताफीनं गाठून सतावावं, सलगीचं कुणी भेटलं तर गप्पा टाकाव्यात, नाटकाची गर्दी तुरळक उगवू लागली की किंचित असूयाग्रस्त होत, नाक उडवत सटकावं. क्वचितच कधीतरी सगळी अत्तरी गर्दी आत ओतली गेली की बाहेरच्या गप्पा खुलतात. अशा वेळी हटकून सूर आतले लागतात. ती वेळ ओलांडली, की मग अकरानंतरचा नाममात्र गारवा अनुभवायला बाहेर पडून, वजनावर मिळणारी कुल्फी खाणारे, हौशी लोक. त्यांच्याकडे बहुतकरून गाड्या असतात नि त्यांची पोरं घरंगळत्या लोकरगुंड्यांसारखी फुटपाथवर सैरावैरा उधळून दिलेली असतात. वाहत्या गाड्यांनी समजून चाकं हाकावीत. हेही ओसरतं नि मग चुकार पोलिसी गाडी, काही एक्स्ट्रारंगीत लिप्स्टिक्स, काही पाठ टेकायला जागा बघणारे गरीब. पण ते तळ्याच्या या बाजूला फार करून दिसणार नाहीत. त्यांचं राज्य पलीकडच्या बाजूला. भाजीमार्केटच्या गलबल्यासमोरचा फुटपाथ वा चर्चच्या समोरचा काठ. तिथे अक्षरशः पालं पडलेली नसतात, इतकंच. एरवी फाटक्यातुटक्या चिरगुटांचं आणि केस कराकरा खाजवत बसलेल्या गरिबांचं राज्य या काठांना व्यापून असतं. ते उठतं ते रात्री भेळवाल्यांनी हातपाय पसरण्याच्या सुमारास. भेळवाले सुरू होतात बोटिंगवाल्याच्या खोपटाच्या अल्याडपल्याड. बशीभर तळ्यात बोटिंग करायला जाण्याचं कोण कौतुक असे पूर्वी. त्याच तळ्यात वल्हवायला शिकण्याचे प्रयोगही केलेले. तिथल्या भेळवाल्यांच्या गाड्या पार या फुटपाथवासीयांना ढकलत पलीकडच्या टोकापर्यंत पोचतात हल्ली. ते भेळवाले कुठलं पाणी वापरत असतील, त्यांना नळ आहेत थोडेच, हा प्रश्न ऐकून तळ्याच्या शेवाळलेल्या पाण्याकडे नजर आपोआप गेली नि तिथली भेळ नशिबातून संपली त्यालाही चिकार वर्षं झाली. आता तळापाळीवर जाऊन भेळ खाणे आणि बोटिंग करणे या बेतातली रोमहर्षकता सरली. पहाटेच्या व्यायामफेऱ्यांचं निमित्त करून पोरं टापण्याचे दिवस गेले. दणकून पाऊस झाल्यावर तळं भरून रस्त्यावर सांडलेलं पाणी बघायला पाण्यातून जाण्याचे दिवसही. आणि 'हो गं! आधी तळ्यातच असणार हे, कसा थरथरतो बघ रस्ता बस गेल्यावर!' असा अचंबा अनुभवण्याचेही. पूर्वी तळं पार मार्केटमागच्या कोपिनेश्वराच्या पायऱ्यांपर्यंत नि इकडून मधला रस्ता ओलांडून पार शाळेतून दिसेलसं होतं, नि या बाजूला एकटीदुकटीनं यायचं तर सोबत लागे दिवसाउजेडी यायला, वगैरे आख्यायिका ऐकून खूश वाटण्याऐवजी आता आहे हेही तळं कितीसं उरेल अशी काळजी वाटते. हे फक्त तळं म्हातारल्याचं लक्षण नव्हे. 

जाग

नागवं होण्याच्या भीतीवर धीरानं मात करत

हाताच्या बोटांची सूक्ष्म थरथर मुठीत घट्ट आवळून धरत

उरलीसुरली क्षीण निरी फेडत

कोरडाठाक खंक काठ 

टळटळीत उन्हात उघडावाघडा करत

आपलं आपल्यापाशी पोचता यावं आपल्याला,

अशा जागा असतात म्हणे.

तांबूस पिंगट कोवळा प्रकाश असतो तिथे

सूर्य नुकताच बुडून गेल्यावर 

पाऊल बुडवण्यापुरता उरलेला.

नि

त्या प्रकाशात उडताना सोनसळी झालेल्या बगळ्याची

मऊ मखमली कूस

हात लांबवला तर येईलच हाती,

अशी.

आपण हात लांबवायचा नसतो पण.

नाहीतर जाग येते.